लोकतन्त्रको सच्चा परीक्षा संविधानका सुन्दर वाक्यांशहरूमा होइन, बरु राज्यले आफूमाथि उठेका असहज प्रश्नहरूलाई कसरी व्यवहार गर्छ भन्नेमा हुन्छ। टर्कीको इस्तानबुल बार एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रोफेसर इब्राहिम ओज्देन काबोग्लु (İbrahim Özden Kaboğlu) को हालैको संघर्ष यो कुराको जीवन्त प्रमाण हो। एक प्रतिष्ठित संविधानविद् र मानवअधिकारका योद्धा काबोग्लुले केवल एउटा मानवीय वक्तव्य जारी गरेकै कारण राज्यको शक्तिशाली मेसिनरीको निशानामा पर्नुपरेको थियो। यो प्रकरणले विश्वका कानुनी समुदायलाई झक्झक्याउनुका साथै बार एसोसिएसनको स्वायत्तता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र विधिको शासनमाथि नै गम्भीर प्रश्न उठाएको थियो। प्रोफेसर काबोग्लु टर्कीका एक सम्मानित शैक्षिक व्यक्तित्व हुन्, जसले वर्षौंदेखि शक्ति सन्तुलन, न्यायिक स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकारका पक्षमा आलोचनात्मक आवाज उठाउँदै आएका छन्। सन् २०२४ को अक्टोबरमा ६० हजारभन्दा बढी वकिलहरू सदस्य भएको इस्तानबुल बार एसोसिएसनको अध्यक्षमा निर्वाचित हुनु उनको व्यक्तिगत विजय मात्र थिएन, बरु यो राज्यको बढ्दो नियन्त्रणविरुद्ध कानुनी समुदायको सशक्त सन्देश थियो। तर यही निर्वाचनपश्चात् उनी र उनको टिम राज्य संयन्त्रका लागि असहज बन्न पुग्यो र उनीहरू निशानामा परे।

विवादको सुरुवात २१ डिसेम्बर २०२४ मा इस्तानबुल बारले जारी गरेको एउटा सार्वजनिक वक्तव्यबाट भएको थियो। उक्त वक्तव्यमा सिरियाको उत्तरी क्षेत्रमा टर्कीको ड्रोन आक्रमणमा १९ डिसेम्बरमा मारिएका दुई कुर्द पत्रकार नाजिम दास्तान र चिहान बिल्गिनको मृत्युको निष्पक्ष अनुसन्धान गर्न आग्रह गरिएको थियो। साथै, युद्ध क्षेत्रमा पत्रकारहरूको सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनको सम्मानको माग गरिएको थियो। उक्त वक्तव्यमा कुनै हिंसाको समर्थन वा सशस्त्र समूहको प्रशंसा गरिएको थिएन, बरु यो पूर्ण रूपमा वकिलहरूको पेशागत जिम्मेवारी र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मान्यतामा आधारित थियो। ती पत्रकारहरू उत्तरी सिरियामा अंकारा–समर्थित मिलिसिया र संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा समर्थित कुर्द लडाकुहरू बीच भइरहेको सशस्त्र द्वन्द्वको रिपोर्टिङ गरिरहेका थिए। अलेप्पोबाट करिब १०० किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित टेक्रिन बाँध नजिक उनीहरू सवार गाडीमा विस्फोट हुँदा दुवैको मृत्यु भएको थियो भने चालक अजिज हाज बोजान गम्भीर घाइते भएका थिए। बार एसोसिएसनले पत्रकारहरूको सुरक्षा, निष्पक्ष अनुसन्धान र प्रदर्शनका क्रममा हिरासतमा लिइएका वकिलहरूको रिहाइको माग गर्दा टर्कीका अभियोजकहरूले बारको नेतृत्वविरुद्ध “आतंकवादी संगठनको प्रचार” र “भ्रामक सूचना सार्वजनिक गरेको” अभियोगमा फौजदारी मुद्दा दायर गरे। साथै, बारले आफ्नो कानुनी जिम्मेवारीभन्दा बाहिर गएर काम गरेको दाबी गर्दै कार्यकारी बोर्ड विघटन गरिनुपर्ने मागसहित देवानी मुद्दा पनि चलाइयो। २१ मार्च २०२५ मा इस्तानबुलको दोस्रो सिभिल अदालतले बारको सम्पूर्ण बोर्डको कार्यकाल अन्त्य गर्ने आदेश दिएको थियो, जुन निर्णय हाल पुनरावेदनको प्रक्रियामा छ।

काबोग्लु र उनका १० बोर्ड सदस्यमाथि आतंकवाद विरोधी कानुनको दफा ७/२ अन्तर्गत मुद्दा चलाइँदै ३ देखि १२ वर्षसम्मको जेल सजाय माग गरिएको थियो। यो प्रकरणले विश्वव्यापी ऐक्यबद्धता जुरायो। एम्नेस्टी इन्टरनेसनल, इन्टरनेसनल कमिसन अफ जुरिस्ट्स (ICJ) र बेलायतको ‘द ल सोसाइटी अफ इंग्ल्यान्ड एन्ड वेल्स’ लगायतले यसको कडा विरोध गरे। प्रख्यात कानुनविद् जोनाथन गोल्डस्मिथले आफ्ना लेखहरूमार्फत काबोग्लुको साहसलाई विश्वभरिका वकिलहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बताएका थिए। अन्ततः, ५ देखि ९ जनवरी २०२६ सम्म सिलिभ्रीको मार्मारा जेल परिसरमा अवस्थित इस्तानबुलको २६औं उच्च फौजदारी अदालतमा पाँच दिन लामो सुनुवाइ भयो। सुनुवाइमा काबोग्लुले आफ्नो अन्तिम बचाउ गर्दै अदालतहरू वास्तविक अपराधीको सट्टा विचार र अभिव्यक्तिका मुद्दामा व्यस्त रहेको भन्दै न्यायिक संकटको चित्र प्रस्तुत गरेका थिए। ९ जनवरीमा अदालतले काबोग्लु र उनका सबै सहकर्मीहरूलाई पूर्ण रूपमा निर्दोष ठहर गर्दै उक्त वक्तव्यमा आतंकवादी प्रचारको कुनै तत्व नभएको स्पष्ट पार्यो। यो फैसलापछि अदालत परिसरमा भेला भएका हजारौं वकिलहरूले “न्याय मौन बसेन” भन्दै खुसी साटेका थिए।

यो फैसला अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र बारको स्वायत्तताको महत्वपूर्ण विजय भए तापनि नेतृत्व हटाउने देवानी मुद्दा अझै विचाराधीन छ। यस्तो समस्या टर्कीको मात्र नभएर विश्वव्यापी चुनौती बनेको छ, जहाँ भारतको UAPA, नेपालको साइबर कानुन वा बेलायतको Public Order Act जस्ता प्रावधानहरू असहमति दबाउने हतियारका रूपमा प्रयोग भइरहेका देखिन्छन्। यसले “विधिको शासन” लाई “कानुनद्वारा शासन” गर्ने प्रवृत्तिमा बदल्ने खतरा बढाएको छ। टर्कीमा हाल ८३ वटा प्रान्तीय बार एसोसिएसनहरू छन्, जहाँ झन्डै एक लाख छयासी हजार सक्रिय ‘अवुकात’ (वकिल) हरू छन्। सन् २०२० मा ठूला सहरमा एकभन्दा बढी बार खोल्न पाउने व्यवस्था ल्याएर सरकारले बारहरूको शक्ति कमजोर पार्ने प्रयास गरे तापनि काबोग्लुको यो लडाइँले आशा जगाएको छ। यदि यस्ता निर्भीक आवाजहरू मौन भए भने लोकतन्त्र केवल कागजको दस्तावेज मात्र बन्नेछ। यो प्रकरणले हामीलाई सचेत गराएको छ कि जबसम्म बार र बेन्च जस्ता लोकतन्त्रका अन्तिम सुरक्षा घेराहरू बलिया रहन्छन्, तबसम्म मात्र समाज सुरक्षित रहन्छ। कानुनको आत्मा बचाइएन भने यो स्वयं दमनको सबैभन्दा खतरनाक औजार बन्न सक्छ भन्ने तथ्यलाई यस घटनाले पुनर्पुष्टि गरेको छ।